Published on: March 2026 2026
महाभारतातील 'सत्य-अनृत(असत्य)' संकल्पना: भाषिक मायाजाल आणि नैतिक द्वंद्वाचे स्वरूप
डॉ.नानासाहेब शामराव यादव
Article Status
Available Documents
Abstract
प्रस्तुत शोधनिबंधात महाभारतातील 'सत्य-अनृत' या संकल्पनेचा भाषिक आणि नैतिक अंगाने चिकित्सक अभ्यास करण्यात आला आहे. भारतीय ज्ञान प्रणालीमध्ये सत्याची व्याख्या केवळ वस्तुनिष्ठ माहितीपुरती मर्यादित नसून, ती 'लोकहित' आणि 'न्याय' यांवर अधिष्ठित आहे. महाभारतातील 'अश्वत्थामा हतः' या प्रसंगाच्या माध्यमातून भाषेचा वापर सत्याचा अपलाप करण्यासाठी किंवा एका मोठ्या सत्याची प्रस्थापना करण्यासाठी कसा केला जातो, याचे विश्लेषण येथे केले आहे. संशोधनात प्रामुख्याने शब्द आणि अर्थ यांमधील संदिग्धता, 'वाचिक सत्य' विरुद्ध 'वास्तविक सत्य' यांमधील संघर्ष आणि कृष्णप्रणीत व्यावहारिक नीतीशास्त्र (Situational Ethics) यांचा वेध घेतला आहे. तसेच, महाभारतातील हे भाषिक चलाखीचे तंत्र आजच्या आधुनिक 'माहिती युद्धाच्या' (Information Warfare) संदर्भात कसे प्रासंगिक ठरते, याचेही मूल्यमापन या प्रबंधात केले आहे.
How to Cite this Paper
यादव, डॉ.नानासाहेब. "महाभारतातील 'सत्य-अनृत(असत्य)' संकल्पना: भाषिक मायाजाल आणि नैतिक द्वंद्वाचे स्वरूप." International Journal of Creative and Open Research in Engineering and Management, vol. 02, no. 03, 2026, pp. . doi:https://doi.org/10.55041/ijcope.v2i3.098.
यादव, डॉ.नानासाहेब. "महाभारतातील 'सत्य-अनृत(असत्य)' संकल्पना: भाषिक मायाजाल आणि नैतिक द्वंद्वाचे स्वरूप." International Journal of Creative and Open Research in Engineering and Management 02, no. 03 (2026). https://doi.org/https://doi.org/10.55041/ijcope.v2i3.098.
References
1.राधाकृष्णन, सर्वपल्ली (डॉ.). Indian Philosophy (Volume 1). (संदर्भ: 'ऋत आणि सत्याचे परस्पर संबंध', पृष्ठ १५२-१५५).
2.हातकणंगलेकर, म. द. साहित्य आणि संस्कृती, पुणे: मेहता पब्लिशिंग हाऊस. (संदर्भ: 'महाभारतातील नैतिक संघर्षाचे विश्लेषण', पृष्ठ ८८-९२ आणि ९०-९५).
3.यादव, आनंद (डॉ.). मराठी पौराणिक कादंबरी. (संदर्भ: पृष्ठ ११०-११२).
4. कर्वे, इरावती. युगान्त, पुणे: देशमुख आणि कंपनी पब्लिशर्स. (संदर्भ: 'भीष्म: एक अभ्यास', पृष्ठ १८-२२; 'कृष्ण: एक दर्शन', पृष्ठ १५८-१६०).
5.हातकणंगलेकर, म. द. साहित्य आणि संस्कृती, पुणे: मेहता पब्लिशिंग हाऊस. (संदर्भ: 'महाभारतातील नैतिक संघर्षाचे विश्लेषण', पृष्ठ ८८-९२ आणि ९०-९५).
6.राधाकृष्णन, सर्वपल्ली (डॉ.). भारतीय तत्त्वज्ञान (खंड १), नवी दिल्ली: राजपाल अँड सन्स. (प्रकरण: 'वेदांतातील नैतिकता', पृष्ठ १५२-१५८).
Ethical Compliance & Review Process
- •All submissions are screened under plagiarism detection.
- •Review follows editorial policy.
- •Authors retain copyright.
- •Peer Review Type: Double-Blind Peer Review
- •Published on: Mar 20 2026
This article is licensed under a Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License. You are free to share and adapt this work for non-commercial purposes with proper attribution.

