पाणिनीयशब्दानुशासने परिभाषाणां तार्किकं स्वरूपम् : भारतीयज्ञानपरम्परायां (IKS), सञ्ज्ञानविज्ञाने(Cognitive Science), कृत्रिममेधायां च तासाम् उपयोगिता

गुप्ता, मनोज कुमार

doi:https://doi.org/10.55041/ijcope.v2i7.020

Volume 02, Issue 7

Published on: July 2026

पाणिनीयशब्दानुशासने परिभाषाणां तार्किकं स्वरूपम् : भारतीयज्ञानपरम्परायां (IKS), सञ्ज्ञानविज्ञाने(COGNITIVE SCIENCE), कृत्रिममेधायां च तासाम् उपयोगिता

मनोज कुमार गुप्ता

केन्द्रीयसंस्कृतविशविद्यालयः, श्री रघुनाथ कीर्ति परिसरः, देवप्रयागः

DOI:https://doi.org/10.55041/ijcope.v2i7.020

Article Status

Plagiarism Passed Peer Reviewed Open Access

Available Documents

Download PDF Review Report

Abstract

अयं लेखः पाणिनीयव्याकरणस्य परिभाषाणां तार्किकं स्वरूपं भारतीयज्ञानपरम्परायाः (IKS), सङ्गणकविज्ञानस्य तथा कृत्रिममेधायाः (AI) सन्दर्भे सविस्तरं विवेचयति। पाणिनेः अष्टाध्यायी न केवलं भाषायाः नियमनम्, अपितु एकं गणितीयं तन्त्रमपि उपस्थापयति। लेखेऽस्मिन् परिभाषाणां भूमिका, विशेषतः 'अनियमे नियमनम्' तथा 'विरोधपरिहारः' (Exception Handling) इति तार्किकसिद्धान्तानां विश्लेषणं कृतमस्ति, यत् आधुनिकसङ्गणकविज्ञानाय प्रेरणाप्रदम् अस्ति।

पतञ्जलेः महाभाष्यस्य आधारेण व्याकरणस्य दार्शनिकं तथा सत्तामीमांसात्मकं महत्त्वं प्रतिपादितं, यत्र भाषा मोक्षसाधनत्वेन चिन्तिता। साथै, राष्ट्रियशिक्षानीत्या (NEP 2020) सह व्याकरणस्य एकीकरणं, सञ्ज्ञानविज्ञाने(Cognitive Science) तस्य बौद्धिकप्रभावः, तथा मौखिकपरम्परायाः रक्षणस्य आवश्यकता इत्येते विषयाः मुख्यत्वेन प्रतिपादिताः सन्ति। अन्ते, संस्कृतव्याकरणस्य तथा आधुनिकविज्ञानस्य समन्वयार्थम् अन्तःविषयकानुसन्धानस्य (Interdisciplinary Research) अनिवार्यतानुरोधः कृतोऽस्ति, येन भारतीयज्ञानपरम्परायाः शाश्वतं रक्षणं भविष्यति।

How to Cite this Paper

गुप्ता, मनोज. "पाणिनीयशब्दानुशासने परिभाषाणां तार्किकं स्वरूपम् : भारतीयज्ञानपरम्परायां (IKS), सञ्ज्ञानविज्ञाने(Cognitive Science), कृत्रिममेधायां च तासाम् उपयोगिता." International Journal of Creative and Open Research in Engineering and Management, vol. 02, no. 7, 2026, pp. . doi:https://doi.org/10.55041/ijcope.v2i7.020.

गुप्ता, मनोज. "पाणिनीयशब्दानुशासने परिभाषाणां तार्किकं स्वरूपम् : भारतीयज्ञानपरम्परायां (IKS), सञ्ज्ञानविज्ञाने(Cognitive Science), कृत्रिममेधायां च तासाम् उपयोगिता." International Journal of Creative and Open Research in Engineering and Management 02, no. 7 (2026). https://doi.org/https://doi.org/10.55041/ijcope.v2i7.020.

Search & Index

References

कैयटः, श्री. (१९९५). महाभाष्यप्रदीपः. काशी.

गुप्तः, एम्. (२०२५). परिभाषालक्षणम्. वेदांजलि [An International Peer Reviewed Refereed Research Journal], १२(२३, भाग-५), १२१–१२५.

जगदीशः, आ. (२००२). शब्दशक्तिप्रकाशिका (ढुं. शास्त्री, संपा.). काशी संस्कृत सिरीज़ सं. १९९.

जयआदित्यौ-वामनौ. (१८९०). काशिकावृत्तिः. वनारस.

तात्याशास्त्री, म. म. कै. (२००१). परिभाषेन्दुशेखरः (भूतिः टीका). काशी.

तिवारी, श्री एच्. एन्. (संपा. एवं व्या.). (अ.व.). व्याकरणमहाभाष्यम्. चौखम्बासंस्कृतभवनम्.

नागेशभट्टः, श्री. (२००१). परिभाषेन्दुशेखरः. काशी.

नागेशभट्टः, श्री. (२०१०). परिभाषेन्दुशेखरः (दुर्गाव्याख्यासहितः) (ह. मिश्रः, संपा.). केन्द्रीयसंस्कृतविश्वविद्यालयः.

भट्टः, टी. (२०२०). द रोल ऑफ व्याकरण इन् कॉग्निटिव साइंस: ए मॉडर्न पर्सपेक्टिव [The role of Vyākaraṇa in cognitive science: A modern perspective]. जर्नल ऑफ संस्कृत स्टडीज [Journal of Sanskrit Studies], १५(२), ११२–१२७.

रावः, एस्. आर्. (२०२१). इन्टीग्रेटिंग संस्कृत ग्रामर इन् मॉडर्न एजुकेशन: ए पेडागॉजिकल एप्रोच [Integrating Sanskrit grammar in modern education: A pedagogical approach]. इण्डियन जर्नल ऑफ एजुकेशनल रिसर्च [Indian Journal of Educational Research], ६(२), ५६–७२.

शिक्षामन्त्रालयः, भारतसर्वकारः. (२०२०). राष्ट्रिय-शिक्षा-नीतिः २०२० [National Education Policy 2020]. भारतसर्वकारः

Ethical Compliance & Review Process

•All submissions are screened under plagiarism detection.
•Review follows editorial policy.
•Authors retain copyright.
•Peer Review Type: Double-Blind Peer Review
•Published on: Jul 04 2026

CCBYNC

This article is licensed under a Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License. You are free to share and adapt this work for non-commercial purposes with proper attribution.

View License

Back to Volume 02, Issue 7 View All Issues Next Article

← Previous Article

Village-Based Growth and Rural Advancement Model (VBGRAM) Programme: A Sustainable Approach to Rural Development in India

Next Article →

मध्यप्रदेश के विद्यालयों में खेल सुविधाओं की वर्तमान स्थिति : 2000 के बाद लागू खेल नीतियों एवं योजनाओं का मूल्यांकन